10-4-2026 - In Zeist gaan zestig grafkelders open: ‘Wat vind je als je die na 200 jaar openmaakt?

Een kleine tijdreis kun je het gerust noemen, wat er binnenkort staat gepland op de Oude Algemene Begraafplaats in hartje Zeist. Zestig grafkelders uit de negentiende eeuw ondergaan een serieuze restauratie, die een interessant inkijkje kan bieden in de lokale geschiedenis.

door Maaike Kooistra

Genoeg Zeistenaren die helemaal niet weten wat er schuilgaat achter het statige poortgebouw aan de Bergweg, denkt Bronia Okhuijsen. Maar als bestuurslid van de stichting die zorgt voor het dagelijks reilen en zeilen op dit historische stukje Zeist, heeft zij een verhaal achter elke steen en over elk begraven persoon.
„Pieter Stoop, de broer van J.B. Stoop die onder meer bekend is van de Koepel van Austerlitz. Die is hier als allereerste begraven in 1830”, vertelt ze bij zijn bescheiden graf, met alle denkbare details. Zo noemt ze van recentere datum het graf van de gezusters Walkart, naamgevers van het gelijknamige park in Zeist. Maar beide graven zijn inmiddels meer dan geschiedenis.

Huizen gebouwd
Al in 1965 vond aan de Bergweg de allerlaatste begrafenis plaats. Daarna verloor het zijn functie, omdat het huidige Bosrust aan de Woudenbergseweg was geopend. „Het raakte gewoonweg vervallen, er werd niets meer aan gedaan”, zegt stichtingsvoorzitter Ries Velema.

„Er is zelfs nog een tijdje sprake van geweest dat alles hier zou worden opgeruimd en er huizen zouden worden gebouwd. Inmiddels lag het immers al lang niet meer ver buiten het dorp, zoals in de beginjaren het geval was.”

Maar sinds een groep Zeistenaren daar tegen in het geweer kwam en vervolgens zowel de graven, de landschapstijl als de toegang een monumentenstatus verwierven, waait er een andere wind over de begraafplaats. Langs het centrale bospad vinden Zeistenaren van divers pluimage en uit een andere tijd hier nog steeds hun laatste rustplaats. Inmiddels omringd door druk verkeer en moderne bebouwing

De gemeente Zeist draagt als eigenaar zorg voor groot onderhoud, terwijl de stichting - bestaande uit een club goed ingevoerde vrijwilligers - toeziet op wat ‘begeleid verval’ heet. „Daarbij poetsen we de begraafplaats niet helemaal op tot er geen mos meer te zien is, maar we zorgen ervoor dat de stenen leesbaar blijven”, zegt Okhuijsen. „We zorgen er daarmee voor dat het verval niet te snel gaat, maar de authenticiteit in tact blijft.”

Vijf personen boven elkaar
Inmiddels staat het gerestaureerde poortgebouw aan de Bergweg alweer enkele decennia te stralen. Vorig jaar trok de gemeente vier ton uit voor behoud van zestig grafkelders: ‘op zichzelf al uniek in Nederland’. „Een gedeelte waarin alleen maar kelders zijn, met weinig tussenruimte. Er is geen begraafplaats waar dat op deze manier bestaat”, zegt Velema.

Wie daar dan liggen? „Voornamelijk adel, zoals baron Tindal, bekend om zijn veldtochten voor de Bataafse Republiek, die opging in het Franse leger. En zeer gegoede burgers: de apotheker Guldensteeden Egeling bijvoorbeeld, of vader en zoon Snellen die allebei huisarts waren in Zeist en oogarts Snellen die de kaart heeft ontwikkeld waarmee nog steeds je zicht wordt getest”, vertelt Okhuijsen.

Als je in het het register kijkt, liggen er soms wel vijf personen boven elkaar. En dat is zo intact gebleven, omdat het koopgraven waren.”

Op het eerste gezicht liggen er gewoonweg zestig grafstenen dicht op elkaar. „Alleen zit daaronder een kelder, een gemetselde bak, eigenlijk”, zegt Velema, die zelf nazaat is van de overledenen in een van de grafkelders. Onder hen zijn overgrootouders van Van Riessen en twee van zijn zonen. Van Riessen droeg onder meer zorg voor de bouw van een gedeelte van de Dichterswijk op het landgoed Huize Schaerwijde.”

Onderzoek met cameraatje
Wat er ook met zijn graf gaat gebeuren, is praktisch te overzien. Velema: „De kelders worden opengemaakt, waar nodig gerepareerd. Dan worden kisten of overblijfselen netjes teruggeplaatst en de kelder wordt gevuld met zand om te voorkomen dat die kan imploderen. Daarna komt er een betonplaat op, zodat de steen daarbovenop goed behouden blijft.”

Maar voor Velema en Okhuijsen zit de opwinding vooral in wat er onder de stenen wordt aangetroffen. „Wat vind je als je na 200 jaar een kelder openmaakt?”, vraagt Okhuijsen zich hardop af. „De Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed is daarin ook zeer geïnteresseerd, Die heeft ook al onderzoek met cameraatjes gedaan en heeft een aantal aannames over wat er zou kunnen worden aangetroffen.”

Om te beginnen gaan die over technische informatie over de manier van begraven en de daarbij gebruikte constructie. Maar verwacht wordt ook dat een aantal kisten nog intact is. „In dat geval wordt de grafrust niet verder verstoord. Maar als een kist bijvoorbeeld toch op de grond is gevallen of deels is vergaan en er misschien nog kleding is te zien, dan vertelt dat iets over wat gebruikelijk was in die tijd.”

Opening van graven
Geregeld spoort de stichting nazaten op van mensen die in hartje Zeist liggen begraven. „Sommigen weten niet eens dat hier familie ligt, maar de reacties zijn altijd positief en verrast. Bij de opening van een aantal graven gaan we ook de familie uitnodigen. Die mag dan op afstand meekijken.”

Okhuijsen heeft zo haar eigen nieuwsgierigheid. „Bij die baron Tindal bijvoorbeeld, staat er maar één naam op de steen, maar volgens het register ligt zijn vrouw er ook bij. Ik ben heel benieuwd of zij er echt bij ligt. Dat soort dingen, daarin zit voor mij echt een beetje suspense.”

Komende zomer moet de renovatie zijn voltooid en de geschiedenis van Zeist weer een stukje verder zijn ingekleurd.

Rouwstoet
Wie ook door die historie is gegrepen, kan begin volgend jaar terugkijken op de klus van bijzondere aard, in een documentaire over de restauratie. Onderdeel daarvan is een verslag van de historische rouwstoet die afgelopen najaar van buitenplaats Molenbosch naar de begraafplaats trok tijdens Open Monumentendag.

Want hoe de overledenen op hun laatste rustplaats terechtkwamen, weet Okhuijsen wél uit de overlevering. Zij zorgde voor een historisch verantwoorde vormgeving van de stoet. „Zo kwamen de notabelen hier naartoe, per koets. Typisch voor de mensen die een plek kregen in een van de grafkelders.”

(bron: AD-Zeist)